Trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là các công cụ AI tạo sinh, đang ngày càng được sử dụng trong nhiều khâu của quá trình nghiên cứu khoa học. Từ hình thành ý tưởng, tìm kiếm và tổng hợp tài liệu, hỗ trợ phân tích dữ liệu đến biên tập bản thảo, AI có thể giúp nhà nghiên cứu tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu quả công việc. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI cũng đặt ra những yêu cầu mới về tính chính xác, minh bạch và liêm chính khoa học. 

AI có thể hỗ trợ những gì trong nghiên cứu khoa học?

Một trong những ứng dụng phổ biến của AI là hỗ trợ hình thành và phát triển ý tưởng nghiên cứu. Nhà nghiên cứu có thể sử dụng AI để mở rộng một chủ đề, gợi ý câu hỏi nghiên cứu, xác định các hướng tiếp cận khác nhau hoặc nhận diện những vấn đề còn bỏ ngỏ. Tuy nhiên, kết quả do AI đề xuất cần được đối chiếu với tài liệu khoa học thực tế trước khi lựa chọn và phát triển thành đề tài.

Trong tìm kiếm và tổng hợp tài liệu, AI có thể hỗ trợ sàng lọc thông tin, tóm tắt nội dung, so sánh các nghiên cứu và nhận diện xu hướng hoặc khoảng trống trong tài liệu. Một số hệ thống còn có khả năng hỗ trợ phân tích và diễn giải dữ liệu, qua đó giúp rút ngắn những công việc vốn đòi hỏi nhiều thời gian. Tuy nhiên, AI có thể bỏ sót tài liệu quan trọng hoặc đưa vào những nguồn không phù hợp, vì vậy nhà nghiên cứu vẫn phải trực tiếp kiểm tra nguồn và chất lượng bằng chứng.

AI cũng có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu và lập trình, chẳng hạn giải thích mã lệnh, phát hiện lỗi, đề xuất phương án phân tích hoặc xây dựng các đoạn mã phục vụ thu thập và xử lý dữ liệu. Bên cạnh đó, việc lưu lại quá trình tương tác với AI có thể giúp nhà nghiên cứu theo dõi các bước phát triển ý tưởng, quyết định phương pháp và quá trình điều chỉnh phân tích, góp phần tăng khả năng tái lập và minh bạch của nghiên cứu. 

Trong viết và biên tập bài báo khoa học, AI có thể hỗ trợ kiểm tra ngữ pháp, cải thiện cách diễn đạt, cấu trúc câu, tóm tắt nội dung hoặc điều chỉnh văn phong học thuật. Nghiên cứu về ứng dụng AI trong giáo dục và nghiên cứu cũng ghi nhận khả năng sử dụng AI để hỗ trợ tạo văn bản, phân tích tài liệu và biên tập ngôn ngữ.

Một ứng dụng khác là kiểm tra bản thảo trước khi gửi tạp chí. Nhà nghiên cứu có thể yêu cầu AI đóng vai trò một phản biện để phát hiện những điểm chưa rõ, thiếu logic, hạn chế về phương pháp hoặc những vấn đề có khả năng bị reviewer đặt câu hỏi. Đây có thể là một bước hỗ trợ hữu ích trong quá trình hoàn thiện bản thảo, nhưng không thay thế phản biện khoa học thực sự.

AI không thay thế trách nhiệm của nhà nghiên cứu

Bên cạnh lợi ích, AI cũng tồn tại nhiều hạn chế. Công cụ AI có thể tạo ra thông tin không chính xác, diễn giải sai dữ liệu, đưa ra tài liệu tham khảo không tồn tại hoặc tạo nội dung có tính thuyết phục nhưng thiếu căn cứ khoa học. Việc quá phụ thuộc vào AI còn có thể làm suy giảm tư duy phản biện và khiến người nghiên cứu chấp nhận kết quả mà không kiểm chứng.

Đặc biệt, AI không thể được xem là tác giả của bài báo. Trách nhiệm về nội dung, dữ liệu, phương pháp, kết quả và kết luận cuối cùng vẫn thuộc về các tác giả là con người. Vì vậy, mọi thông tin do AI cung cấp cần được kiểm tra bằng nguồn khoa học đáng tin cậy trước khi sử dụng.

Minh bạch khi sử dụng AI

Một vấn đề ngày càng được các tạp chí khoa học quan tâm là khai báo việc sử dụng AI. Một nghiên cứu của Hiệp hội Nghiên cứu Ung thư Hoa Kỳ (AACR) trên hơn 7.000 bản thảo cho thấy dấu hiệu nội dung do AI tạo ra xuất hiện khá phổ biến, trong khi chỉ 9% bản thảo khai báo việc sử dụng AI. Điều này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa thực tế sử dụng AI và mức độ minh bạch của tác giả. 

Cần phân biệt giữa AI hỗ trợ và AI tạo nội dung. Việc sử dụng AI để sửa lỗi ngữ pháp, cải thiện câu chữ hoặc hỗ trợ một số công việc kỹ thuật có thể được nhiều nhà xuất bản chấp nhận. Trong khi đó, nếu AI trực tiếp tạo ra nội dung quan trọng của công trình, tác giả cần tuân thủ chính sách của tạp chí về khai báo và ghi nhận việc sử dụng công cụ AI.

Nguyên tắc sử dụng AI an toàn trong nghiên cứu

Để khai thác AI hiệu quả mà vẫn bảo đảm liêm chính khoa học, nhà nghiên cứu nên:

• Sử dụng AI như công cụ hỗ trợ, không thay thế tư duy và quyết định khoa học của con người.
• Kiểm chứng mọi thông tin, số liệu, tài liệu tham khảo và kết quả do AI cung cấp.
• Không sử dụng dữ liệu giả do AI tạo ra như dữ liệu nghiên cứu thực tế.
• Không để AI tự quyết định phương pháp, phân tích hoặc kết luận mà không có sự kiểm tra của nhà nghiên cứu.
• Kiểm tra nguy cơ đạo văn, sai lệch, vi phạm bản quyền và bảo mật dữ liệu.
• Lưu lại quá trình sử dụng AI khi cần thiết để bảo đảm khả năng giải trình và minh bạch.
• Đọc kỹ quy định của tạp chí về việc sử dụng và khai báo AI trước khi nộp bài.
• Chịu hoàn toàn trách nhiệm đối với nội dung cuối cùng của công trình.

AI đang trở thành một công cụ hỗ trợ quan trọng trong nghiên cứu khoa học, giúp giảm thời gian cho những công việc lặp lại và mở rộng khả năng tiếp cận, xử lý thông tin. Tuy nhiên, giá trị khoa học của một công trình vẫn phụ thuộc vào câu hỏi nghiên cứu, phương pháp, dữ liệu, năng lực phân tích và trách nhiệm của nhà nghiên cứu. AI có thể hỗ trợ quá trình nghiên cứu, nhưng không thể thay thế trách nhiệm khoa học của người nghiên cứu. 

------------------------------------------------------

*Itam Edu cùng đội ngũ chuyên gia từ các trường Đại học Y dược trên cả nước hỗ trợ Nghiên cứu khoa học: https://itam.edu.vn/khoa-hoc/ho-tro-thuc-hien-nghien-cuu-khoa-hoc.html 

THÔNG TIN CHI TIẾT VUI LÒNG LIÊN HỆ:

Website: https://itam.edu.vn/khoa-hoc.html

Hoặc Hotline:

☎️Ms Trang 0984 497 443

☎️ Ms Ngân 0984 407 554

Trân trọng cảm ơn!